Blokken maken

Introductie

Voor het nagebouwde linieschip 'De Delft' zijn in totaal zo'n 1100 blokken nodig. Er zijn op dit moment 700 blokken klaar, in verschillende soorten en maten. Blokken worden gemaakt om touw over te geleiden, om krachten te beheersen en om mee te hijsen. Blokken worden gemaakt met een verschillend aantal schijven: enkelschijfs-, tweeschijfs- en drieschijfsblokken (tot zelfs maximaal zeven schijven.) Eén van de ruimtes op het werfterrein is ingericht als blokmakerij: er staan enkele grote werktafels met bankschroeven, een groot vat met lijnolie en kasten vol met gereedschap.

De blokken van 'De Delft' worden op de traditionele manier met de hand gemaakt, gezaagd, geboord, gegutst en geschaafd. De blokmaker heeft een eigen handleiding voor blokkenmakers geschreven, waarmee de leerlingen werken.

Bij het maken van de blokken worden deels traditionele technieken en materialen gebruikt, maar deels ook moderne, omdat dit handiger is of omdat het oorspronkelijke materiaal niet meer leverbaar is. Zo werden de schijven waarover de touwen lopen vroeger van pokhout gemaakt, dat zelfsmerende eigenschappen heeft. Pokhout is een beschermde hardhoutsoort, die nu niet meer te krijgen is. Daarom worden de schijven van 'De Delft' van polypropyleen gemaakt, een stevige kunststof. De schijven worden wel zelf op de draaibank gedraaid. Ook voor het maken van de grommers om de blokken heen wordt leoflex kunststof touw gebruikt, omdat dat langer meegaat dan het traditionele touw van manilla, dat op zoet water van binnenuit wegrot.

Materialen en gereedschappen

De blokken van 'De Delft' worden gemaakt van iepenhout. De blokken worden opgebouwd uit diverse planken bewerkt iepenhout, die verlijmd worden. Iepenhout is taai, waterbestendig en makkelijk te bewerken. Vroeger werden blokken gemaakt van eikenhout uit één stuk, die in de gewenste vorm werden geboord en gegutst. 

Voor het maken van blokken is een werktafel nodig met een bankschroef en diverse lijmklemmen om de werkstukken mee vast te kunnen zetten tijdens het bewerken. Verder is het handig om gebruik te maken van een elektrische lintzaag, vlak-vandiktebank, draaibank en kolomboormachine. Daarnaast werk je met handgereedschap, zoals boren, schaven, gutsen en raspen. Zorg ervoor dat het gereedschap altijd goed scherp is, om te voorkomen dat het hout splintert of afbreekt. Verder maak je gebruik van lijm om de diverse houten delen waaruit een blok is opgebouwd te verlijmen. Je gebruikt een metalen as, liefst van roestvast staal (RVS). En je gebruikt een vierkant stukje leer om het asgat mee af te dichten. Tenslotte heb je een vat met lijnolie nodig, waar de blokken in gedoopt worden om het hout te verzadigen met olie en het  waterdicht te maken.   

Om de juiste vorm te verkrijgen is het handig om te werken met mallen. Deze kun je zelf maken van karton, hardboard of plexiglas. De mallen kun je het beste maken vanaf een tekening. 

Werkwijze

Voor het bewerken van het hout tot een blok volg je de volgende stappen:

  • Je begint met het zagen van een aantal stukken uit een plank iepenhout voor de wang, het tussenblad en de dam. Zorg ervoor dat je bij het zagen van de benodigde stukken hout zorgvuldig afmeet en zaagt. Voor het goed functioneren van het blok luistert de maatvoering nauw. Gebruik hout zonder knoesten, omdat het hout bij knoesten minder sterk is. Elke soort en maat blok heeft eigen zaagmaten. De blokmaker van 'De Delft' heeft hiervoor een tabel gemaakt met zaagmaten. NB Als je meer blokken van dezelfde maat wilt maken, is het handig om direct meer planken op maat te zagen, zodat je ze in serie kunt afwerken.

  • Als de stukken hout op maat gezaagd zijn maak je ze op exact de juiste dikte met behulp van een vlak- vandiktebank.
     
  • De dammen worden aan één zijde vrijwel uitgehold om het touw door het blok te kunnen steken. Je holt de dam halfrond uit met behulp van een bolle profielschaaf en een guts. Zorg dat je aan de zijkanten van de uitholling nog wat hout overhoudt, zodat het hout niet afsplintert. Maak eventuele scherpe randen glad met behulp van schuurpapier.

  • De houten onderdelen van het blok (wang, tussenblad en dam) verbind je aan elkaar door ze te verlijmen en door-en-door vast te zetten met houten pennen.

  • Maak daartoe eerst de houten pennen op maat. Je doet dat door vierkante staven met een kleine overmaat in de houtdraaibank af te draaien tot houten pennen van de juiste dikte. Ook hier luistert de maatvoering weer nauw.

  • Voordat de onderdelen van het blok verlijmd kunnen worden, boor je eerst het asgat en de pengaten in het hout. Als voorbereiding op het boren leg je eerst de onderdelen van het blok op de juiste volgorde. Leg dan de wangen (en mij meerschijfsblokken ook de  tussenbladen) tegen elkaar aan en klem ze op elkaar met behulp van lijmklemmen. Teken precies in het midden het asgat af.

  • Voor het boren van het asgat gebruik je een zogenoemde slangenboor. Dat is een zeer lange boor, die je in een kolomboormachine kunt vastzetten. De boor heeft dezelfde dikte als de as, die je er later in zult zetten. Zorg, voordat je gaat boren, dat het pakket hout goed vaststaat onder de boorkolom, bijvoorbeeld in een bankschroef of met behulp van grote klemmen of beugels.

  • Nu kun je de pengaten aftekenen. Daartoe Voeg je aan het pakket hout ook op de juiste plaats de dammen toe. Op de plaats waar later de schijven komen voeg je schijfhuisvulstukken toe. Om alle onderdelen op de juiste positie te houden steek je er een pas-as doorheen. Nu kun je alle onderdelen weer op elkaar klemmen met behulp van lijmklemmen. Teken nu op de juiste plekken de pengaten af.

  • Voor het boren van de pengaten gebruik je ook een slangenboor, maar dan een dunnere, in de kolomboormachine. Het pakket hout is, nu de dammen er ook tussen zitten, nog dikker geworden. Het boren van de pengaten is een precies werkje - werk dus geduldig en secuur. Zet niet teveel druk op de boor, om te voorkomen dat de boor gaat zwabberen. Laat de boor zelf het werk doen en laat hem langzaam in het materiaal zakken. Als het pakket hout te dik geworden is om het pengat in één keer door-en-door te boren, kan het nodig zijn om het pengat van twee kanten te boren, waarbij je precies tegenover het eerste boorgat moet uitkomen. Dit is een nog preciezer klusje. Werk bij voorkeur met meer mensen, omdat het beter werkt om samen de kolomboormachine te bedienen.

  • Nu het asgat en de pengaten geboord zijn, markeer je de juiste positie van de houten onderdelen, door ze op de kopse kanten met potlood te nummeren. Nu kun je de lijmklemmen loshalen en de onderdelen los naast elkaar leggen, terwijl je zeker weet dat je ze straks weer, met lijm ertussen, in de juiste volgorde kunt monteren.

  • Verlijm de houten onderdelen aan elkaar met watervaste houtlijm (geen bruislijm gebruiken!), die je met een spatel uitstrijkt op de houten delen, waar deze elkaar zullen raken. Leg eerst een stuk karton op de werktafel, zodat deze niet vol met lijm komt te zitten. Leg nu één wang op het stuk karton. Smeer nu de onderzijde van een pen in met lijm en steek deze in de wang. Herhaal dat met de andere pennen. Vervolgens monteer je steeds het volgende houten deel (dam, tussenblad), nadat je het raakvlak met de spatel hebt ingesmeerd met lijm. Tenslotte schuif je de laatste wang over de pengaten. Nu zijn alle houten delen weer op elkaar gemonteerd. Steek nu de pas-as door het asgat en klem alle delen op elkaar met lijmklemmen. Laat de lijm minimaal 1 dag drogen. Als de lijm goed droog is, kun je eventuele overtollige lijm met een steekbeitel wegsteken. Zaag nu ook de uitstekende delen van de pennen af.

  • Het blok heeft nu zijn ruwe vorm, al is het nog een rechthoekig pakket houten delen. Nu kun je het blok zijn ovalen vorm gaan geven. Dit doe je met behulp van een lintzaag. Je tekent eerst met behulp van de juiste mal de gewenste ovalen lijn af op de wangen. Vervolgens zaag je met de lintzaag steeds stukken hout aan de buitenkant van de potloodlijn af. Je krijgt nu een grove ovalen vorm. Nu kun je het laatste restje hout tot aan de potloodlijn voorzichtig met de lintzaag eraf zagen.

  • Je maakt nu de buitenzijde van het blok, die je net in zijn ovalen vorm gezaagd hebt met de lintzaag, glad. Je doet dat met behulp van een kopshoutschaafje. Je zet het blok daartoe vast in de bankschroef met een hulpbalkje, dat je met een stukje draadeind en twee ringen en moeren vastzet aan één wang. Je gebruikt de mal om te controleren wanneer het blok precies door de mal heen past.

  • Nu kun je de wangen hun bolle vorm gaan geven. Dit gaat het beste met een normale schijf, al zijn er ook blokmakers die een voorkeur hebben voor een steekbeitel. Schaaf met de nerf van het hout mee en werk van de lange kanten naar de korte kanten toe. Gebruik voor de afwerking een kopshoutschaafje, om te voorkomen dat je teveel materiaal in één keer weg schaaft. Gebruik de mal om te controleren wanneer de wangen de gewenste bolling hebben bereikt.
        
  • De volgende bewerking van het hout is het aanbrengen van de grommersleuven. De grommer is een zeer stevig stuk touw, dat rondom het blok wordt aangebracht. De grommer heeft twee functies: het blok hangt aan de grommer en de as wordt erdoor opgesloten in het blok. De grommersleuf is een uitholling in het blok, waardoor de grommer niet van het blok af kan schieten, ook niet als er veel kracht op het blok wordt uitgeoefend. De sleuf loopt van de bovenkant van het blok naar beneden en heeft de breedte van het met dun teertouw omwonden touw van de grommer. De sleuf heeft in het midden van het blok nauwelijks diepte en wordt naar de korte zijden steeds dieper. Je maakt de sleuf door de breedte van de sleuf met potlood af te tekenen op de wangen. Vervolgens steek je met een scherpe guts voorzichtig hout weg, vanuit het midden van het blok naar de korte zijde. Aan de korte zijde heeft de grommersleuf een diepte van ongeveer een halve cirkel. Je kunt de potloodstreep voorzichtig met een steekbeitel een heel klein stukje insteken, zodat de sleuf een mooie rechte lijn krijgt.

  • De bewerkingen aan de houten onderdelen van het blok zijn nu gereed. Je hangt het blok nu aan een touwtje in een vat lijnolie, zodanig dat het hele blok onder de lijnolie staat. Je laat het blok een week in de lijnolie hangen, zodat het hout zich volledig volzuigt met lijnolie. De lijnolie maakt het hout waterafstotend en bevordert de duurzaamheid van het blok. Na de week in het lijnoliebad laat je het blok uitdruipen en drogen.

  • Nu maak je op de draaibank de as en de schijf of schijven van het blok. De as maak je van roestvast staal (RVS) en de schijf van polypropyleen, een sterke kunststof. De as krijgt aan één zijde een vierkante kop.

  • Steek nu de schijf of schijven in het blok en steek de as door het blok heen. Aan de zijde van de vierkante kop kan de as niet verder doorgestoken worden. Aan de andere zijde van de as bevestig je een vierkant stukje stevig leer, dat je in de hoeken met vier kleine roestvast stalen nageltjes in het hout vastzet.

  • Tenslotte maak je de grommer. Hiervoor neem je een stuk leoflex touw, dat is een kunststof touw met een stalen kern. Het stuk touw moet zo lang zijn, dat je het rondom het blok in de grommersleuf kunt leggen én dat je er aan de bovenkant van het blok nog een lus in kunt leggen waar je je hand nog doorheen kunt steken. Zie voor de bewerking van het touw de vaardigheid 'splitsen'. Als de uiteinden van het touw van de  grommer aan elkaar gesplitst zijn, omwikkel je de gehele grommer stevig met dun teertouw. Je krijgt nu een zeer stijve lus, die je nog maar met moeite een beetje kunt vervormen. Vervolgens leg je de lus in de grommersleuven en trekt hem strak naar boven. Aan de bovenkant van het blok trek je de beide kanten van de grommer tegen elkaar aan. Je omwikkelt nu de twee samengevouwen touwen van de grommer over enkele centimeters strak met teertouw. Hecht het teertouw goed af, zodat het niet los kan raken. Het blok zit nu opgesloten in de grommer en kan aan de lus in de grommer aan de bovenzijde van het blok worden opgehangen.     
 
Kies Taal...

Benodigd Gereedschap

See 'Materialen en Gereedschappen' in main text

Benodigde Materialen

See 'Materialen en Gereedschappen' in main text