Maken van inhouten boeier

Introductie

Het vervangen van de inhouten van een houten schip is vaak nodig, als het te restaureren schip in een zeer slechte staat verkeerde. Dit was het geval met de boeier ‘Vabel’. Het uitgezakte schip is eerst weer in model getrokken met behulp van zware trekstangen. Daarna is de kielbalk vervangen en zijn de eerste zeven huidgangen, gerekend vanaf de kielbalk, vervangen. Deze huidgangen zijn met schroeven voorlopig tegen de oude inhouten bevestigd. Nu het vlak, de ‘bodem’ van het schip, het casco weer voldoende verband geeft, kunnen de slechte inhouten van het schip één voor één vervangen worden.

Het vervangen van de inhouten, de spanten van het schip, begint bij de wrangen, ook wel liggers genoemd. Dit zijn de liggende inhouten die op het vlak gemonteerd worden. Daarna worden de knieën gemaakt en gemonteerd en vervolgens de oplangers.

Werkwijze

Voor het meten, op maat maken, afwerken en monteren van de inhouten moeten de benodigde stukken hout vele malen heen en weer getild worden tussen het schip en de werkbank. Dit is een zware klus, dus het goed is om deze met meer mensen te klaren. Volg de volgende stappen:

  • Als eerste maak je een mal van de wrang die je wilt vervangen (foto 1). Gebruik de oude wrang nooit als referentie, want deze kan teveel vervormd zijn. Gebruik de oude wrang alleen om de juiste lengte van de mal te bepalen. Schroef hiertoe een plaat triplex tegen de oude wrang aan en teken de lengte af op de triplex plaat. Bepaal de juiste kromming van de mal aan de hand van de huidplanken en de hoogte aan de hand van de naastgelegen inhouten (foto 2). Zaag de triplex mal uit en schaaf de mal pas met de handschaaf.

  • Zoek vervolgens het juiste stuk hout uit voor deze wrang. Leg hiertoe de mal op één van de dikke, grote planken die voorgeselecteerd zijn voor de inhouten (foto 3). Pas goed uit of dit stuk hout de juiste kromming en voldoende lengte heeft. Let op of er geen grote knoesten of scheuren in het stuk hout zitten, op de plek waar je het hout van wilt gebruiken. Let ook op of er geen spinthout in het stuk hout onder de mal zit. Kies zo nodig een beter passend stuk hout uit.

  • Leg het geselecteerde stuk hout op de werkbank en teken de vorm van de mal over op de plank. Het stuk hout kan nu grof op maat gezaagd worden met behulp van de lintzaag (foto 4). Bedien de lintzaag altijd met twee mensen. Zaag zo nodig eerst overbodige stukken hout eraf, zodat het stuk hout beter hanteerbaar wordt. Zaag vervolgens zorgvuldig de gewenste vorm uit, met 2 mm speling. Zorg dat je altijd iets ruimer zaagt dan de mal, om geen hout tekort te komen. Bij het pas maken schaaf je het overtollige hout weg, totdat de wrang precies de goede vorm heeft.

  • Leg de grof gezaagde wrang vervolgen op de vlakbank. Bedien de vlakbank ook steeds met twee mensen. Maak de opstaande kanten van de wrang vlak met behulp van de vlakbank. Dit doe je door de wrang enkele malen over de vlakbank te halen.

  • Zaag aan de onderkant van de wrang een inkeping voor de kielbalk (foto 5). Zaag daarnaast ook aan elke kant van de inkeping voor de kielbalk een waterloopgat. Deze dienen om het water dat zich onderin het schip verzamelt af te voeren naar de pompen.  De wrang is nu klaar om gepast te worden ‘in het werk’. Daartoe moet eerst de oude, slechte wrang verwijderd worden.

  • Verwijder de oude wrang door eerst de schroeven, waarmee de nieuwe huidgangen voorlopig op hun plek vastgezet zijn, weer weg te halen. Nu kan de oude wrang met behulp van een koevoet en een zware hamer voorzichtig losgenomen worden. Houd er rekening mee dat de wrang goed vast kan zitten. Sla daarom voorzichtig enkele houten keggen in de ruimte die ontstaat naast de koevoet. Forceer niets, om te voorkomen dat de nieuwe houten huidgangen beschadigd worden. Als de oude wrang weggehaald is, kan de nieuwe wrang op zijn plaats gelegd worden (foto 7).

  • Als de nieuwe wrang op zijn plaats ligt, kun je de onderkant van de wrang aftekenen. Zet daartoe eerst de wrang klem in de juiste positie. Dit doe je door twee kleine blokjes hout tegen de wrang aan te leggen en deze vast te schroeven aan de bodemplanken (foto 8). Haal nu een klein houten blokje met een potlood langs de hele lengte van de wrang, aan beide zijden van de wrang. Dat laatste is nodig, omdat de wrang ‘scheluw’ kan zijn, dat wil zeggen dat deze gedraaid kan lopen. Neem de wrang vervolgens weer los en draag hem naar de werkbank.

  • De onderkant van de wrang wordt nu in de goede vorm afgeschaafd. Trek hiertoe de potloodlijn, die met behulp van het houten blokje met potlood ‘in het werk’ is afgetekend, duidelijk en in een vloeiende lijn door op de wrang, aan beide zijden. Schaaf nu de onderzijde van de wrang af met de elektrische schaaf, tot precies op de beide potloodlijnen. Controleer of de wrang nu goed in het schip past. Let op: verwissel ‘stuurboord’ en ‘bakboord’ niet!

  • Nu kun je de bovenkant van de wrang pas maken. Dit doe je met behulp van een kruishout. Dit is een stuk handgereedschap, waarbij twee stukjes hout met een pennetje erin, kunnen schuiven ten opzichte van elkaar. Hiermee kun je een bepaalde afstand tussen twee punten aangeven en overtekenen. Stel het kruishout in op de juiste afstand. Geleid vervolgens het kruishout langs de onderkant van de wrang, en kras een lijntje in op de gewenste hoogte. Doe dit aan beide zijden van de wrang. Teken het ingekraste lijntje duidelijker af met een potlood. Zaag de bovenkant van de wrang pas met de lintzaag.

  • Nu kun je de hoeken van de wrang aan de bovenzijde afronden (foto 6) (afhankelijk van de bouwwijze van het schip worden de wrangen recht afgezaagd of rond geschaafd). Leg de wrang daartoe op de zijkant neer en zet deze met een lijmklem vast aan de werkbank. Teken met een ronde vorm (bijvoorbeeld een schoteltje of een kopje) een ronde hoek aan de twee bovenste hoeken van de wrang. Met een elektrische schaaf haal je het teveel aan hout weg. Werk de bovenkant en de afgeronde hoeken van de wrang af met de handschaaf en maak het hout glad. Dit gaat het gemakkelijkst met de bandschuurmachine, maar met de hand en een schuurblokje kan het ook.

  • Voordat de wrang gemonteerd kan worden, moet er aan de bovenzijde in het midden een verzonken vierkantje (foto 9) in gemaakt worden, waar de dikke bout in valt die de wrang op de kielbalk vastzet. Leg hiertoe de wrang weer op zijn plaats in het schip. Teken een vierkantje ter grootte van het ijzeren plaatje, waar de bout doorheen valt, precies in het midden aan op de wrang. Hak met de hamer en beitel een vierkant vakje uit in de wrang, van ongeveer 1 cm diep.

  • De wrang is nu bijna klaar om gemonteerd te worden. Teken nu de lijnen van de wrang met potlood aan de binnenkant aan op de huidplanken. Leg de wrang weer aan de kant. Boor nu van binnen naar buiten per huidplank twee gaten, haaks op de huidplank. Laat de twee gaten ten opzichte van elkaar verspringen en zorg ervoor dat de gaten steeds op enkele centimeters afstand van de rand van de wrang uitkomen. 

  • Maak de gaten aan de buitenkant van de huidplanken tot op de helft van de dikte van de huidplank wijder. Dit doe je door de boorgaten met een soevereinboor groter te maken (foto 10). Let op: niet te diep boren, zodat er voldoende hout overblijft om de huidplank stevig vast te kunnen schroeven aan de inhouten. Boor net zo diep, dat de kop van de schroef geheel in het hout verzinkt en dat er nog een houten prop van o,5 tot 1 cm in past. De gesoevereinde gaten worden later opgevuld met houten proppen.

  • De wrang kan nu gemonteerd worden. Dit gaat ook het makkelijkst met meer mensen, om de wrang op zijn plaats te houden en vast te schroeven. Smeer de onderzijde van de wrang eerst in met een anti-houtrotmiddel en leg de wrang precies op zijn plek. Schroef de wrang vanaf de buitenkant aan de uiteinden lichtjes vast met twee schroeven. Draai vervolgens met een (accu)boormachine met bithouder alle schroeven er in, maar draai ze nog niet stevig vast.

  • Zet nu de bout, die de kielbalk verbindt met de wrang, goed vast.

  • Draai tenslotte de schroeven, die de huidplanken verbinden met de wrang, stevig vast. Begin vanuit het midden, vanuit de kielbalk, en werk van binnen naar buiten, afwisselend aan weerszijden van het schip.

  • Ter afwerking worden de gesoevereinde gaten opgevuld met houten proppen, die glad worden afgeschuurd, waardoor je een geheel gladde buitenkant krijgt.
 
Kies Taal...

Benodigd Gereedschap

  • Duimstok
  • Potlood
  • Decoupeerzaag
  • Lintzaag
  • Vlakbank
  • Elektrische schaaf
  • Handschaaf
  • Koevoet
  • Vuisthamer
  • Houten keggen
  • Schroevendraa-
    ier
  • Korte spaanplaatschr-
    oeven
  • Kruishout
  • Bandschuurma-
    chine
  • Handbeitel(s)
  • (accu) Boormachine met houtboren en soevereinboren
  • (accu) Boormachine met bithouder
  • Houtschroeven

Benodigde Materialen

  • Dikke en grote plank
  • Triplex platen
  • Kleine blokjes hout